ในวัฒนธรรมจีน ห้องครัวไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่ปรุงอาหาร แต่เป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ที่มีผู้พิทักษ์คอยสอดส่องความเป็นไปของคนในบ้าน ตามรากอักษรจีนคำว่า “เตา” (灶) อันมาจากการรวมกันของคำว่า ‘ไฟ’ (火) และ ‘ดิน’ (土) เตาไฟโบราณที่ก่อจากอิฐดินเหนียวทรงสี่เหลี่ยมชิดกำแพง มีรูสำหรับวางหม้อและช่องใส่ฟืน ซึ่งที่แห่งนี้คือที่สถิตของเทพเจ้าเตาหรือจ้าวฮุ่น มีชื่อเต็มว่าซีเมียเจ่าซิ้ง (司命灶君) เชื่อว่าเทพเจ้าเตามีหน้าที่บันทึกพฤติกรรมของสมาชิกในครอบครัวเพื่อรายงานความเป็นไปแก่สรวงสวรรค์
โดยในวันที่ 23 หรือ 24 เดือน 12 ตามปฏิทินจีน (ประมาณเดือนมกราคมหรือกุมภาพันธ์ก่อนวันตรุษจีนราว 1 สัปดาห์) ชาวจีนฮากกาจะเซ่นไหว้เทพเจ้าเตา ซึ่งหิ้งบูชาเทพเจ้าเตานั้น มักตั้งไว้ในครัวมุมใดมุมหนึ่ง หรือตั้งไว้เหนือเตาไฟ ตัวหิ้งมักทำจากไม้ ภายในหิ้งมีรูปเทพเจ้าเตาในอิริยาบถที่แตกต่างกันออกไปตั้งอยู่ เช่น เป็นรูปนั่ง มีม้าเทียมเครื่องครบ มีพู่กันและหนังสือสำหรับจารึกเรื่องราวของคนในบ้าน เพื่อนำไปรายงานเง็กเซียนฮ่องเต้บนสรวงสวรรค์ หรือไม่ก็เป็นรูปชายชรานั่งคู่กับภรรยาวัยเดียวกัน แวดล้อมไปด้วยบริวาร
ความเชื่อนี้ไม่เฉพาะแต่ในครัวบ้านเท่านั้นค่ะ เพราะตามร้านอาหารจีน ภัตตาคาร บรรดาพ่อครัวและคนครัวทุกคนจะต้องไหว้เทพเจ้าเตาด้วยกันทั้งนั้น ถึงขนาดเชื่อว่า หากคนไหนไม่ได้ไหว้ อาจส่งผลให้ทำอาหารออกมาไม่อร่อย ต่อให้ฝีมือดีก็อาจสู้เทพบันดาลไม่ได้ ซึ่งในไทยเองการไหว้เทพเจ้าเตายังมีอยู่บ้างเฉพาะในหมู่คนไทยเชื้อสายกวางตุ้งและจีนแคะ ส่วนจีนแต้จิ๋วจะไหว้เจ้าที่หรือตี่จู่เอี๊ยะ และบรรพบุรุษเป็นหลัก
จากเศรษฐีล้มละลาย สู่เทพเจ้าในเตาไฟ
ประเพณีไหว้เทพเจ้าเตานี้ เริ่มต้นจากตำนานที่แพร่หลายที่สุดของเทพเจ้าเตา เกิดขึ้นในยุคชุนชิว เป็นเรื่องราวของชายแซ่จาง ผู้เคยมีชีวิตที่เพียบพร้อม ศรีภรรยาคนแรกของเขาร่ำรวยรูปสมบัติและน้ำใจงาม ชอบบริจาคทานให้คนยากไร้ ทั้งคู่ร่วมกันสร้างฐานะจนมั่งคั่ง แต่แล้วจุดเปลี่ยนก็เกิดขึ้นเมื่อนายจางรับอนุภรรยาที่มีนิสัยอิจฉาริษยาและขี้เกียจเข้ามา ความลุ่มหลงทำให้นายจางทอดทิ้งภรรยาหลวง ไม่นานนักทรัพย์สมบัติที่เคยมีก็ละลายหายไปกับปรนเปรอภรรยาใหม่จนหมดสิ้น กระทั่งความจนมาเยือน ภรรยาใหม่ที่เคยเคียงข้างก็ทอดทิ้งเขาไป นายจางกลายเป็นขอทานสิ้นหวัง ต้องเคาะประตูบ้านเที่ยวขอทานประทังชีวิต
ในวันที่อากาศหนาวเหน็บ โชคชะตาพานายจางมาล้มลงหน้าบ้านหลังใหญ่หลังหนึ่ง เขาได้รับความช่วยเหลือจากสาวใช้และเจ้าของบ้านผู้ใจบุญ แต่เมื่อได้พบหน้าเจ้าของบ้าน นายจางก็ต้องตกเพราะเธอคือภรรยาคนแรกที่เขาเคยทอดทิ้ง
ด้วยความละอายใจ นายจางจึงตัดสินใจกระโดดเข้าไปในเตาไฟเพื่อจบชีวิต แม้คนในบ้านจะช่วยดึงออกมาแต่ก็สายเกินไป ส่วนฝ่ายภรรยาก็ตรอมใจตายตามในเวลาต่อมา เมื่อเรื่องนี้ทราบถึงองค์เง็กเซียนฮ่องเต้ แม้ตอนแรกจะทรงพิโรธนายจางที่ทอดทิ้งเมีย แต่เมื่อเห็นว่าเขารู้จักสำนึกผิดจนยอมสละชีวิตตัวเอง จึงทรงยกโทษให้และแต่งตั้งให้เป็น ‘เทพเจ้าเตาไฟ’ มีหน้าที่จารึกเรื่องราวความประพฤติของคนในบ้านลงในหนังสือ เพื่อนำไปรายงานบนสวรรค์ในทุกปี
ธรรมเนียมการไหว้ กุศโลบายติดสินบนเทพเจ้า
ชาวจีนจะทำการไหว้ส่งเทพเจ้าเตาขึ้นสวรรค์ในวันที่ 23 หรือ 24 เดือน 12 ตามปฏิทินจีน ความน่าสนใจอยู่ที่เครื่องเซ่นไหว้ ซึ่งวิวัฒนาการตามตำนานความเชื่ออย่างสอดคล้อง โดยในยุคแรกเริ่มเนื่องจากนายจางเคยเป็นขอทานและรู้ซึ้งถึงความยากจน เครื่องไหว้จึงมีเพียงน้ำชา 1 ถ้วย และธูป 1 ดอกเท่านั้น
ต่อมามีการติดสินบนเทพเจ้า โดยชาวบ้านเริ่มใช้กุศโลบายเพิ่มเครื่องไหว้ที่เป็นขนมรสหวานและเหนียว เช่น ขนมเข่ง ขนมถ้วยจีนราดน้ำเชื่อม ข้าวหมาก ขนมจันอับ ความหวานมีไว้เพื่อให้เทพเจ้าเตาปากหวาน รายงานแต่เรื่องดีๆ ส่วนความเหนียวของขนมเชื่อว่าจะทำให้ปากของเทพเจ้าเตาติดหนึบ เพื่อไม่ให้ท่านตรัสรายงานเรื่องที่ไม่ดีของคนในบ้านให้เง็กเซียนฮ่องเต้บนสรวงสวรรค์ทราบนั่นเอง
ทว่าของเซ่นไหว้อย่างขนมหวานที่ทั้งหวานทั้งเหนียวจะปิดปากเทพเจ้าเตาได้หรือไม่กลับไม่ใช่สาระสำคัญ เป็นเพียงกุศโลบายเพื่อความสบายใจ และการไหว้เจ้าเตาเหมือนการย้ำเตือนให้คนในครอบครัวพึงระลึกถึงความผิดชอบชั่วดีที่จะกระทำ เหมือนอย่างตำนานกำเนิดเทพเจ้าเตา ทั้งยังเป็นอีกหนึ่งวันรวมญาติให้สมาชิกในครอบครัวกลับบ้านมาอยู่พร้อมหน้าพร้อมตาเพื่อไหว้เทพเจ้าเตาด้วยกัน
อ้างอิง
นิตยสารครัวฉบับที่ 211 ปีที่ 18 มกราคม 2012
https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E7%81%B6%E5%90%9B
https://zh.wikipedia.org/zh-cn/%E7%81%B6%E5%90%9B
https://www.theworldofchinese.com/2024/02/celebrating-chinese-little-new-year
