ตรุษจีนเวียนมาเมื่อไร ใครๆ ก็ยื่นส้มให้กัน เพราะส้มคือสัญลักษณ์ของความสิริมงคลและมั่งคั่ง ความน่าสนใจคือส้มไม่ได้เป็นเพียงผลไม้รสดีที่ชาวจีนโพ้นทะเลนำเข้ามาพร้อมกับวัฒนธรรมการเซ่นไหว้เทพเจ้าและบรรพชนเท่านั้น แต่ได้หลอมรวมเข้ากับวิถีชีวิตของคนไทยจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของงานมงคลและประเพณีท้องถิ่น
ในภาษาจีนแต้จิ๋ว คำว่าส้มออกเสียงว่า ‘กิก’ (吉) ซึ่งไปพ้องกับคำว่า ‘กิ๊ก’ (吉) ที่แปลว่า สิริมงคล โชคดี หรือความสุข ส้มสีทองเรียกว่า ‘กิมกิก’ (金吉) คำว่า ‘กิม’ แปลว่า ทอง รวมกันจึงหมายถึง ความโชคที่นำมาซึ่งเงินทอง สีส้มเข้มหรือสีเหลืองทองของเปลือกส้มยังเปรียบเสมือนทองคำ การมอบส้มให้กันจึงเปรียบเสมือนการอวยพรให้ผู้รับร่ำรวย มีเงินทองใช้ตลอดปี อีกทั้งรูปทรงกลมของส้มยังสื่อถึงความสามัคคี กลมเกลียว
คนจีนใช้ส้มเซ่นไหว้สักการะบรรพชนรวมถึงเทพเจ้าทั้งหลายทั้งในบ้านและตามศาลเจ้าต่างๆ รวมทั้งหอบหิ้วไปมอบให้กับญาติผู้ใหญ่ คนที่เคาคพนับถือจนเป็นธรรมเนียมปฏิบัติ ลูกหลานไทยจีนรุ่นต่อๆ มาก็ปฏิบัติตาม จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของความเชื่อทั้งไทยและจีน
จากเดิมที่คนไทยสมัยก่อนมักมีคำพูดติดปากเรียกรวมๆ ผลไม้ว่า ‘กล้วยอ้อย’ ตามความนิยมในอดีตที่ใช้อ้อยเป็นทั้งอาหารและเครื่องประกอบในขบวนขันหมาก แต่เมื่อยุคสมัยเปลี่ยน อ้อยกลายเป็นพืชเศรษฐกิจเข้าสู่โรงงานน้ำตาล ส้มเขียวหวานจึงก้าวเข้ามาแทนที่จนเกิดคำเรียกติดปากใหม่ว่า ‘กล้วยส้ม’ แม้แต่เพลงเชียร์ก็ยังเป็น ส้ม ส้ม ส้ม แอปเปิ้ล มะละกอ กล้วยส้ม สะท้อนถึงความนิยมในการบริโภคส้มจนกลายเป็นส่วนหนึ่งในวิถีชีวิต
กระทั่งส้มจัดเป็นหนึ่งในผลไม้มงคลใน ‘เครื่องกระยาบวช’ คืออาหารที่ไม่ใช่ของสดคาว ใช้เป็นเครื่องสังเวยในพิธีบวงสรวงบูชาเทวดา พระภูมิเจ้าที่ และสิ่งศักดิ์สิทธิ์อื่นๆ ในงานมงคล เช่น พิธียกเสาเอกในการปลูกบ้าน ตั้งศาลพระภูมิ วางศิลาฤกษ์อาคารประกอบด้วย ขนมนมเนยและผลไม้หลากหลายชนิด
ขนมสำคัญที่ใช้เป็นเครื่องกระยาบวชมาแต่โบราณ เช่น ขนมต้มขาว ขนมต้มแดง ฟักทองแกงบวด ขนมเล็บมือนาง ขนมหูช้าง ขนมคันหลาว และขนมอื่นที่มีชื่อเป็นมงคล เช่น ขนมถ้วยฟู ขนมชั้น ทองหยิบ เม็ดขนุน ส่วนผลไม้ที่ใช้เป็นเครื่องกระยาบวช เช่น มะพร้าวอ่อน กล้วยน้ำไทยหรือกล้วยน้ำว้า อ้อยควั่น ส้มโอหรือส้มเขียวหวาน และผลไม้ที่มีชื่อเป็นมงคล เช่น ขนุน นอกจากนี้มี นม เนย งาคั่ว มันต้ม เผือกต้ม ข้าวตอก
ส้ม คำไทยที่เดิมทีหมายถึงรสเปรี้ยว หรือเมื่ออาหารชนิดใดปรุงให้มีรสเปรี้ยว ก็ลงท้ายว่าส้ม เช่น ผักส้ม ปลาส้ม แกงส้ม หรือใช้ส้มนำหน้าผลหรือใบของไม้บางชนิดเพื่อให้รู้ว่ามีรสเปรี้ยว มีส้มมะขาม ส้มมะนาว ที่กร่อนมาจากส้มหมากขามหรือส้มป่าขาม ส้มหมากนาวหรือส้มป่านาวในภาษาเหนือ ส่วนส้มที่เป็นผลไม้สำหรับรับประทานและใช้ชื่อส้มนำหน้า มีหลักฐานในจดหมายเหตุ ลา ลูแบร์ ซึ่งระบุถึง ‘ส้มแก้ว’
‘ส้มแก้ว’ ถือเป็นส้มโบราณหายาก ปลูกมากที่ตำบลบางสะแก จังหวัดสมุทรสงคราม และเป็นหนึ่งในผลไม้มงคล มีถิ่นกำเนิดในดินแดนมาลายา (Malaya) ปรากฏในประวัติศาสตร์ไทยมานานกว่า 300 ปี โดยมีการจดบันทึกลงใน ‘จดหมายเหตุลาลูแบร์’ (Du Royaume de Siam ว่าด้วยราชอาณาจักรสยาม) ที่เขียนโดย ซีมง เดอ ลา ลูแบร์ ราชทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ในเอกสารได้เขียนถึงส้มไว้ 3 ชนิด ได้แก่ ‘ส้มโอ ส้มแก้ว มะกรูด’ อดีตปลูกกันมากบริเวณรอบๆ เขตพระนคร ธนบุรี และนนทบุรี ภายหลังส้มเขียวหวาน ส้มจีน ได้ถือกำเนิดขึ้น ส้มแก้วจึงเริ่มลดจำนวนลง
กระทั่งร้อยกว่าปีที่ผ่านมา ‘ส้มเขียวหวาน’ น้องใหม่จากเมืองจีนได้ปรากฏตัวขึ้นและกลายเป็นที่นิยมอย่างรวดเร็วด้วยลักษณะเด่นที่เปลือกบางล่อน ปอกง่าย และมีรสชาติหวานอมเปรี้ยวที่เป็นเอกลักษณ์ แม้ว่าแหล่งปลูกที่มีชื่อเสียงอย่าง ‘บางมด’ จะต้องเผชิญกับปัญหาน้ำเค็มจนทำให้พื้นที่สวนส้มค่อยๆ หายไป หรือการขยายตัวของเมืองที่รุกคืบพื้นที่สวนส้มรังสิต แต่เกษตรกรไทยก็ยังคงพัฒนาสายพันธุ์ใหม่ๆ โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคเหนือที่สภาพอากาศหนาวเย็นช่วยขับเน้นให้เปลือกส้มมีสีเหลืองเข้มสวยงามและมีรสชาติหวานถูกใจผู้บริโภค
แม้ธรรมเนียมไทยแต่เดิม เครื่องเซ่นไหว้ครูบาอาจารย์และบรรพบุรุษผู้ล่วงลับ ผีเหย้าผีเรือน พระภูมิเจ้าที่ตลอดถึงเทวดา สิ่งศักดิ์สิทธิ์ จะใช้ผลไม้ประจำถิ่น ได้แก่ กล้วย อ้อย มะพร้าว อยู่แล้ว แต่เมื่อส้มมีมากก็อะลุ่มอล่วยหยิบมาใช้ ความนิยมใช้ส้มในธรรมเนียมเซ่นไหว้ของไทยจึงไม่แตกต่างจากจีนผู้เป็นเจ้าตำรับ
ปัจจุบันส้มจึงไม่ใช่แค่ผลไม้วิตามินซีสูง แต่ยังเป็นผลไม้มงคลที่ได้รับการดูแลอย่างพิถีพิถันเป็นพิเศษ ในช่วงฤดูเทศกาลไหว้ต่างๆ คัดเกรดผลสวย ผิวเคลือบมันวาว รอจังหวะเวลาปล่อยออกสู่ตลาด ที่มีให้เลือกใช้ทั้งส้มเขียวหวาน ส้มแมนดาริน ส้มเจลลี่สุดฮิต กระทั่งเค้กส้มที่ทำเลียนแบบผลส้มก็มีให้เห็นมากสุดในช่วงเทศกาลตรุษจีน
แล้วตรุษจีนปีนี้ได้รับส้ม หรือให้ส้มใครบ้างหรือยังคะ?
อ้างอิง:
– นิตยสารครัว ปีที่ 16 ฉบับที่ 183
– https://krua.co/food_story/somkaew_thai_orange
–http://legacy.orst.go.th/?knowledges=%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A2%E0%B8%B2%E0%B8%9A%E0%B8%A7%E0%B8%8A-%E0%B9%92%E0%B9%90-%E0%B9%80%E0%B8%A1%E0%B8%A9%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-%E0%B9%92%E0%B9%95%E0%B9%95%E0%B9%96
